Księstwo Warszawskie

Po upadku powstania kościuszkowskiego i trzecim rozbiorze Polski, poczta znalazła się w rękach zaborców i jako taka pełniła przede wszystkim funkcję administracyjno–policyjną. Stała się narzędziem restrykcji wobec podbitej ludności polskiej. Podstawowym zadaniem poczty na terenach zagrabionych było nie tyle świadczenie usług na rzecz ich mieszkańców, co zapewnienie prawidłowego funkcjonowania administracji cywilnej i wojskowej. Ziemie polskie zostały w zasadzie objęte organizacją poczt państw zaborczych i ich regulacjami prawnymi. W zaborze pruskim wprowadzono nie znane dotąd rodzaje usług pocztowych, jak szybką pocztę kurierską, dyliżanse, doręczanie przesyłek przez listonoszy, i tym podobne. Warszawa stała się miastem prowincjonalnym, a na znaczeniu zyskały trakty prowadzące z Warszawy do Berlina, Królewca, Gdańska i Wrocławia.

Zasadnicza zmiana nastąpiła w wyniku zwycięskiej kampanii Napoleona w latach 1806-1807. W następstwie tego wydarzenia na ograniczonym terytorium dawnej Rzeczpospolitej przywrócono państwo polskie w postaci Księstwa Warszawskiego. W czasie krótkiego okresu istnienia Księstwa Warszawskiego przeprowadzono wiele doniosłych reform politycznych, gospodarczych i społecznych. Wiele instytucji i urzędów z tego okresu przetrwało przez dziesięciolecia.

Zorganizowanie poczty w Księstwie Warszawskim powierzono Ignacemu Zajączkowi, który w 1807 roku został mianowany Administratorem Generalnym Poczty w departamentach: warszawskim, poznańskim, kaliskim, płockim, bydgoskim i białostockim. Poczta była instytucją niezależną, która podlegała bezpośrednio królowi. W miarę osłabiania pozycji politycznej Fryderyka Augusta, od 1810 roku poczta przeszła pod zwierzchnictwo ministra spraw wewnętrznych zaś finansowo była zależna od ministra skarbu.

Struktura Dyrekcji Generalnej Poczt opierała się na „Regulaminie pocztowym dla Xsięstwa Warszawskiego” wydanym dekretem Fryderyka Augusta w 1808 roku. Na czele Dyrekcji Generalnej stał dyrektor mianowany przez króla. Szczebel niżej w hierarchii służbowej stali komisarze, których było pięciu oraz sekretarz generalny. Dyrekcja składała się z trzech wydziałów (korespondencji, kasowego i kalkulatory), w których zatrudnionych było 19 urzędników wraz z pisarzami o obsługą.

Na terenie Księstwa Warszawskiego utworzono 29 pocztamatów. Kiedy w 1809 roku przyłączono do Księstwa część Galicji, ilość pocztamatów znacznie wzrosła. Personel większego pocztamatu, oprócz pocztmistrza stanowili sekretarz, listonosz, konduktorzy, pocztylioni i wozomistrze. Dyrekcja Generalna Poczt zapewniła sobie wyłączność na udzielanie zezwoleń na zatrudnianie pracowników w pocztamatach. Zgodnie z jej wytycznymi, naczelników pocztamatów zobowiązano do odbierania służbowej przysięgi od nowo przyjmowanych osób, pobierania od nich kaucji i notowania szczegółowych danych personalnych.

Na całym terenie Księstwa Warszawskiego zaprowadzono poczty wozowe, kariolkowe i konne. Między Warszawą a Poznaniem uruchomiono stałą komunikację za pomocą dyliżansów. Były to pierwsze dyliżanse na ziemiach polskich. Niezależnie od regularnych poczt wozowych do dyspozycji pasażerów były także ekstrapoczty.

W Księstwie Warszawskim opłaty pocztowe obowiązywały adresata, jednakże, gdy nadawca chciał z góry wnieść opłatę, urząd przyjmował pieniądze, które przesyłał placówce oddawczej. Od opłat zwolniona była korespondencja urzędowa i wojskowa oraz korespondencja żołnierzy w czasie wojny. Opłaty pocztowe wzrastały progresywnie, zależnie od odległości na którą ekspediowano przesyłkę. W Księstwie Warszawskim obowiązywała wyłączność pocztowa w zakresie przesyłania listów, paczek, do 40 funtów i pieniędzy. Za nielegalne przewozy listów i paczek groziły wysokie kary pieniężne.

Mimo piętrzących się trudności gospodarczych, spotęgowanych częstymi przemarszami wojsk i skomplikowaną sytuacją polityczną w Europie, poczta Księstwa Warszawskiego rozwijała się pomyślnie. W 1810 roku czynnych było około 250 placówek pocztowych, w których pracowało około 1000 osób. Funkcjonowało 6 głównych traktów pocztowych i ponad 110 traktów bocznych.

Klęska Napoleona w 1812 roku spowodowała upadek Księstwa Warszawskiego. Prusy znowu zagarnęły ziemie, zajęte w czasie drugiego rozbioru. Na ziemiach tych rząd pruski uruchomił połączenia pocztowe z Berlinem i Królewcem, pobudował szosy i w połowie XIX wieku przystąpił do budowy linii kolejowej. Trzy dyrekcje w Poznaniu, Bydgoszczy i Gdańsku sprawowały nadzór nad działalnością poczty na tych terenach.

Autor: Tomasz Chronowski- COR Bydgoszcz