II Wojna Światowa

31 sierpnia 1939 r. Na terytorium państwa polskiego ogłoszono mobilizację. W związku z tym weszła w życie instrukcja organizacji łączności na czas wojny. Zgodnie 
z wcześniejszymi postanowieniami, personel pocztowy miał opuszczać placówki razem z cywilnymi władzami administracyjnymi. Wraz z ogłoszeniem mobilizacji uruchomiono wszystkie jednostki poczt polowych i służby teletechnicznej. Wojskowe linie podłączono do centrali PPTiT lub do linii stałych, dobrze zabezpieczonych przed podsłuchem nieprzyjaciela.

Zarządzeniem Prezydenta RP, z dniem 1 września 1939 r. Na obszarze całego państwa wprowadzono stan wojenny i wyjątkowy. Wiązało się to z zawieszeniem niektórych swobód obywatelskich. Na mocy prezydenckiego rozporządzenia upoważniono władze administracyjne do przeglądania, zajmowania i konfiskowania korespondencji, przesyłek i telegramów, a także kontrolowania rozmów telefonicznych i radiowych.

Ustanowiony dekretem Prezydenta RP urząd Głównego Komisarza Cywilnego, któremu przysługiwały uprawnienia władz naczelnych w zakresie administracji rządowej, nie przejął zwierzchnictwa nad pocztą i telekomunikacją. Z chwilą wybuchu wojny łączność cywilną włączono do systemu obronnego kraju. We wrześniu 1939 r. Służbę teletechniczną pełniły: 43 rejonowe urzędy telefoniczno–telegraficzne, 6 urzędów radiokomunikacyjnych, około 240 nadzorów teletechnicznych przy obwodowych urzędach oraz Główny Urząd Telekomunikacyjny w Warszawie.

Już od pierwszych chwil II Wojny Światowej łącznościowcy włączyli się do walki 
o obronę ojczyzny. Ich udział w kampani wrześniowej przeszedł do historii, zwłaszcza obrona Poczty Gdańskiej, walki łącznościowców w obronie Warszawy oraz twierdzy Modlin.

Niemiecka Poczta Wschód

Mimo walk toczących się na wielu frontach, władze niemieckie już we wrześniu 1939 r. powołały Deutsche Dienstpost Osten (Niemiecką Pocztę Urzędową Wschód). Poczta ta, jednolita organizacyjnie, początkowo funkcjonowała na całym obszarze opanowanym przez armię hitlerowską i obsługiwała przede wszystkim Niemców. Po zakończeniu kampanii wrześniowej, z ziem Polski centralnej i południowej utworzono tzw. Generalne Gubernatorstwo, ustanawiając tam jednocześnie niemiecki porządek administracyjny. Rozporządzeniem gubernatora Franka z października 1939 r. Powołana została Niemiecka Poczta Wschód (Deutsche Post Osten), która przejęła cały majątek
i wszelkie prawa Poczty Polskiej. W placówkach Deutsche Post Osten obowiązywało prawo pocztowo–telegraficzne III Rzeszy. Teren Generalnego Gubernatorstwa podzielono na pięć okręgów pocztowych, z siedzibami władz w Warszawie, Lwowie, Lublinie, Radomiu i Krakowie. Sieć placówek poczty niemieckiej tworzyły: urzędy pocztowe I klasy samodzielne, obsługiwane przez niemiecki personel; 
urzędy pocztowe II klasy filie urzędów I klasy, z personelem niemieckim; 
biura pocztowe, podlegające urzędom I i II klasy, które zatrudniały także Polaków; 
agencje pocztowe obsługiwane przez Polaków; pośrednictwa pocztowe z polskim personelem. 

W grudniu 1939 r. na terenie Generalnego Gubernatorstwa funkcjonowało 1961 placówek Deutsche Post Osten, w których było zatrudnionych 3400 Niemców, 14000 Polaków i 300 Volksdeutschów. Władze niemieckie wydały rozporządzenie wzywające pracowników Poczty Polskiej do natychmiastowego podjęcia pracy w placówkach Niemieckiej Poczty Wschód. Za niewykonanie tego zarządzenia groziło im aresztowania i deportacja na przymusowe roboty do Rzeszy.

Przesyłanie listów ludności cywilnej za pośrednictwem poczty niemieckiej wznowiono dopiero w połowie listopada 1939 r. Korespondencja listowa podlegała cenzurze. Surowa cenzura dotyczyła nie tylko korespondencji z jeńcami wojennymi, ale także wysiedlonymi, więzionymi i wywiezionymi na roboty przymusowe do Rzeszy. Polakom skonfiskowano odbiorniki radiowe, aby w ten sposób uniemożliwić antyniemieckim rozgłośniom radiowym oddziaływanie na ludność polską. Posiadanie odbiornika radiowego i słuchanie audycji radiowych groziła śmiercią lub obozem koncentracyjnym.

Poczta Polska na emigracji

W okresie II Wojny Światowej Poczta Polska wznowiła swoją działalność w Wielkiej Brytanii. Emigracyjny Rząd Polski w Londynie zdawał sobie sprawę z konieczności uregulowania spraw związanych z łącznością wojskową i cywilną. Już w kwietniu 1941 r. podjęto rozmowy z brytyjskim ministerstwem spraw zagranicznych w sprawie emisji przez rząd polski znaczków pocztowych. Negocjacje zakończyły się pomyślnie. Rząd polski przystąpił do prawnego uregulowania działalności polskiej poczty. 
W październiku 1941 r., zgodnie z dekretem prezydenta Raczkiewicza, prawa 
i obowiązki dotyczące władz naczelnych łączności i PPTiT przejął Minister Skarbu. W Ministerstwie Skarbu powołano Dział Pocztowy. Zgodnie z postanowieniami Międzynarodowej Konwencji Pocztowej, rząd Rzeczypospolitej miał prawo uruchamiania agencji pocztowych na statkach handlowych i okrętach wojennych, które stanowiły część terytorium państwa polskiego. Agencje pocztowe na okrętach przyjmowały korespondencję w każdym porcie, statki handlowe zaś na morzu. Morskie agencje pocztowe dostarczały korespondencję do adresatów na terenie Wielkiej Brytanii, państw zaprzyjaźnionych oraz neutralnych.

W 1944 r. dekretem prezydenta Raczkiewicza obowiązki Ministra Poczt i Telegrafów powierzono Ministrowi Przemysłu, Handlu i Żeglugi, w ten sposób nawiązując do sejmowej ustawy z 1923 r., kiedy to zniesiono Ministerstwo Poczt i Telegrafów. Całokształt spraw pocztowych podlegał Wydziałowi Pocztowemu. Wydział ten, oprócz prowadzenia działalności koordynacyjnej i nadzorczej, decydował o polityce emisyjnej znaczków wydawanych na emigracji.

W lipcu 1945 r. w związku z likwidacją Ministerstwa Przemysłu, Handlu i Żeglugi, zakończyły działalność agencje pocztowe na okrętach wojennych i statkach handlowych. Likwidacja ministerstwa nastąpiła wskutek cofnięcia 5 lipca 1945 r. przez rząd Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii dotychczasowego poparcia dla legalnego Rządu Rzeczypospolitej na emigracji.

Poczta Polska na okupowanych terenach Polski

U schyłku 1940 r. Rząd Rzeczypospolitej w Londynie powołał Głównego Delegata Rządu na Kraj, którego głównym zadaniem było utworzenie i rozbudowa podziemnej administracji. Delegat Rządu realizował swoje zadania przy pomocy Delegatury Rządu dzielącej się na szereg departamentów, w tym także Departament Poczt i Telegrafów. Organizując Departament Poczt i Telegrafów oparto się na strukturze organizacyjnej PPTiT sprzed 1939 r. Od kwietnia 1941 r. do września 1942 r. zorganizowano komórkę centralną i okręgowe, obsadzono kierownicze stanowiska w okręgach, a także wyznaczono kierowników urzędów rejonowych i obwodowych. W Departamencie przystąpiono do prac nad nowelizacją przepisów, instrukcji i regulaminów, które miały ułatwić przejście do działalności poczty w okresie wojny do normalnego funkcjonowania w pokojowych warunkach. Departament Poczt i Telegrafów stale współpracował 
z Szefostwem Łączności Komendy Głównej Armii Krajowej przygotowując plany uruchomienia i wykorzystania sieci telekomunikacyjnej na czas powstania.

W okresie okupacji hitlerowskiej poczta, na ziemiach polskich, działała jako organizacja tajna. Była to instytucja o charakterze czysto wojskowym, która nie obsługiwała ludności cywilnej. Dopiero w okresie powstania warszawskiego w 1944 r. poczta mogła działać jako instytucja użyteczności publicznej, chociaż w warunkach znacznie trudniejszych. Współcześni zaliczają pocztę powstańczą do najlepiej zorganizowanych działów administracji cywilno–wojskowej w czasie powstania. Służyła ona do przesyłania korespondencji zarówno wojskowej, jak i cywilnej. Dowództwo powstania zdecydowało, że poczta będzie obsługiwana przez harcerzy, którzy jeszcze przed wybuchem powstania przygotowywali się do tego rodzaju służby. Na mocy porozumienia Naczelnika Głównej Kwatery Harcerstwa z Komendą Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej, utworzono Główną Pocztę Harcerską i jej placówki 
w wyzwolonych dzielnicach miasta. W opanowanych przez powstanie dzielnicach Warszawy wprowadzono do obiegu kartki pocztowe oraz przyjmowano listy w stanie otwartym. Listy wyjęte ze skrzynek stemplowano datownikiem Poczty Polskiej i po ocenzurowaniu doręczano adresatom. Poczta Harcerska od chwili zorganizowania do 1 września 1944 r. rozprowadziła 116317 listów za pośrednictwem 8 rozdzielnic
i 40 skrzynek pocztowych.

Poczta powstańcza mieściła się przy ulicy Wilczej 41, co upamiętnia dziś tablica na frontonie domu w dzielnicy MDM. Pomysł zorganizowania harcerskiej służby pocztowej rzucił 2 sierpnia 1944 r. członek Głównej Kwatery ZHP – „Pasieki” – hm. Kazimierz Grenda ps. „Granica”. Znalazł gorące poparcie dla swojej inicjatywy ppor. hm. Przemysława Góreckiego ps. „Kuropatwa” – jednego ze współtwórców najmłodszego członu konspiracyjnych Szarych Szeregów „Zawiszy”. To właśnie Zawiszacy w ramach przygotowań okupacyjnych do powstańczego „przełomu”, oznaczonych kryptonimem „Mafeking”, poznawali gruntownie topografię miasta, przygotowując się do przyszłej roli łączników. Nic też dziwnego, że ci, którzy znależli się po godzinie „W” w swych stanicach harcerskich, stali się głównym „nerwem” powstańczej poczty.

Pocztę Polową1 organizowali następujący instruktorzy harcerscy: hm. Jerzy Kozłowski, ps. „Jurwis”, hm. Władysław Oledzki, ps. „Papa”, hm. „Kruszyna”2, phm. Kazimierz Brzeziński, ps. „Leon”, phm. Edward Maliszewski, ps. „Sikora”. Poczta polowa rozpoczęła działalność już 5 sierpnia 1944 na pierwszym piętrze budynku przy ulicy Wilczej 41. Na parterze tego budynku działała jednostka powstańcza. Komendantem poczty został hm. Jerzy Kozłowski, jego zastępcą hm. Władysław Oledzki. Głownym zaopatrzeniowcem był hm. „Kruszyna”. Phm. Kazimierz Brzeziński i phm. Edward Maliszewski zostali cenzorami. Phm. Edward Maliszewski otrzymał także zadanie wykonania pieczęci do stemplowania poczty. Jego ostatnia pieczątka była okrągła 
i widniała na niej lilijka harcerska oraz liczba „44” – rok wybuchu Powstania.

W drugiej połowie sierpnia phm. Edward Maliszewski zostaje mianowany kierownikiem „Poczty i Prasy” na dzielnicę Śródmieście z siedzibą przy ulicy Hożej 13 w Szkole Podstawowej. 1 września 1944 roku, na polecenie naczelnika Szarych Szeregów, phm. Edward Maliszewski przebija się na Czerniaków, a dalej kanałami z ulicy Zagórnej na Mokotów, gdzie melduje się u pułkownika „Karola” i obejmuje kierownictwo „Poczty Polowej” Mokotów. 

Sztab Okręgu Warszawskiego AK mianuje harcmistrza ppor. Przemysława Góreckiego komendantem Harcerskiej Poczty Polowej i umożliwia jej działalność na całym terenie opanowanym przez oddziały powstańcze. Rozkaz nr 14 dowódcy Powstania gen. Antoniego Chruściela „Montera” z 11 sierpnia stanowił m.in.: „Dnia 6 bm. została uruchomiona z inicjatywy harcerzy poczta polowa... Poczta polowa podlega cenzurze wojskowej... Cała treść korespondencji nie powinna przekraczać 25 słów...”

Wprowadzenie wojskowej cenzury korespondencji było ze strony sztabu Powstania podstawowym wymogiem dla instytucji działającej na terenie objętego walką miasta, 
w sytuacji ostrego stanu wojennego i ewidentnego działania w nim agentów wroga. Równocześnie sztab powstańczy zaakceptował inicjatywę naczelnika Głównej Kwatery ZHP hm. por. Stanisława Broniewskiego, ps. „Orsza”, aby funkcję cenzorów wojskowych powierzyć osobom cieszącym się pełnym zaufaniem harcerskiego środowiska, również cywilnym. Do obywatelskiego zespołu cenzorskiego powołano więc, m.in. Zofię Marciniakową, wdowę po zamęczonym w Gross–Rosen naczelniku Szarych Szeregów i rodziców Przemysława Góreckiego. W oddziale Harcerskiej Poczty Polowej przy ul. Wilczej 41 cenzorami, obok jej inicjatora hm. Kazimierza Grendy, zostali instruktorzy Krzysztof Wierusz–Kowalski, ps. „Rakowski” i phm. Edward Maliszewski, ps. „Sikora”. Do zespołu cenzorskiego weszła również Aniela Urbanowicz oraz Zdzisława Bytnarowa – matka Janka, bohatera „Kamieni na szaniec” – „Rudego”.

Placówka przy ul. Wiczej dała początek następnym oddziałom harcerskiej poczty. Ppor. Przemysław Górecki organizuje Pocztę Główną, która tworzy nowe oddziały 
w Śródmieściu Płn. przy Świętokrzyskiej i Siennej oraz na Powiślu i na Górnym Czerniakowie. Pod koniec pierwszej dekady sierpnia 1944 rozpoczęła również działalność Poczta Polowa AK, której szefem został zawodowy pocztowiec 
mjr Maksymilian Broszkiewicz, ps. „Embicz”. Z pięciu planowanych oddziałów 
w poszczególnych obwodach AK lewobrzeżnej Warszawy udaje mu się uruchomić tylko dwa – w Śródmieściu Płn. i na Mokotowie. Trzeba dodać, że również w tych oddziałach poczty polowej AK, główną rolę doręczycieli listów pełnili najmłodsi harcerze i harcerki. Już pod koniec drugiej dekady sierpnia 1944 r. obie służby pocztowe: AK i harcerska, połączyły się w jedną Powstańczą Pocztę Polową. Jej komendantem został mianowany, za aprobatą szefa Służb Poczt Polowych AK mjra „Embicza”, por. Przemysław Górecki.

Na początku września 1944 r. Poczta Powstańcza znacznie ogranicza swą działalność 
i zasięg; zdobyte zostaje przez nieprzyjaciela Stare Miasto i Powiśle, zbombardowany gmach Poczty Głównej na Wareckiej. Placówka ta wraz z Główną Kwaterą Szarych Szeregów – „pasieką” – zostaje przeniesiona do oddziału pocztowego przy ul. Wilczej 41. Tu 5 września 1944 r. zostają wprowadzone do obiegu, wydrukowane w skrajnie trudnych warunkach znaczki Poczty Polowej AK, konkursowego projektu Stanisława „Miedzy” Tomaszewskiego. Tu też odbył się ostatni harcerski powstańczy apel. Na dziedzińcu poharatanego szrapnelami domu stanęli członkowie zdziesiątkowanych na Woli, Starówce, Czerniakowie i Mokotowie batalionów harcerskich „Zośki”, „Parasola” 
i „Wigier” – było ich zaledwie, dziewcząt i chłopców, kilkudziesięcioro. Na pozostałych skrzydłach czworoboku stanęli harcerze ze służb pomocniczych, a wśród nich najmłodsi Zawiszacy Poczty Polowej. Odczytano rozkazy organizacyjne, przyznano odznaczenia, awanse i pochwały.

W wyniku działań wojennych na ziemiach polskich, w latach 1939–1945, globalne straty w majątku resortu łączności oszacowano na ponad miliard złotych przedwojennych. Sieć placówek została zniszczona w ponad 70%, budynki pocztowe 
i telekomunikacyjne, linie i urządzenia zostały zniszczone i zdewastowane w 79%, środki przewozowe poczty w 90%. Przedstawione powyżej dane dotyczące strat, jakie poniosła poczta i telekomunikacja w czasie II Wojny Światowej, najlepiej obrazują trudności, przed jakimi stanęło środowisko pocztowe przystępując do odbudowy 
i uruchamiania sieci placówek na terenie kraju po zakończeniu działań wojennych.

Autor: Tomasz Chronowski- COR Bydgoszcz