Reforma Poczty Polskiej w czasach stanisławowskich

Sytuacja gospodarcza Polski w drugiej połowie XVIII wieku, zwłaszcza po pierwszym rozbiorze, zaczęła kształtować się pomyślniej. Nastąpił rozwój rolnictwa, handlu, manufaktur. Mieszczaństwo, szlachta, magnaci, a nawet król zakładali warsztaty włókiennicze, ceramiczne, garbarnie, papiernie i inne. Miasta polskie, zniszczone wojnami na przełomie XVII i XVIII wieku, szybko się odbudowywały. Przemianom ekonomicznym odpowiadały zachodzące pod wpływem Oświecenia przemiany w życiu umysłowym ówczesnej Polski. Poznanie osiągnięć postępowej myśli europejskiej umożliwiło krytykę feudalnych porządków w wielu dziedzinach życia. Wynikiem tych przemian były reformy Sejmu Czteroletniego i Konstytucji 3 Maja.

Jest rzeczą oczywistą, że takie ożywienie w stosunkach gospodarczych, politycznych i społecznych kraju wymagało dobrze funkcjonującej poczty. Istniejąca dotychczas poczta państwowa nie spełniała tych wymogów, gdyż nie obejmowała zasięgiem swego działania całego kraju. Z pomocą musiały jej przychodzić poczty partykularne. Były one organizowane przez władze samorządowe za zgodą króla, zgodnie z konstytucją wydaną za Zygmunta III w 1620 roku. Służyły one lokalnym interesom ziem: przemyskiej, lwowskiej, jarosławskiej, nowogrodzkiej. W drugiej połowie XVIII wieku doszło więc do reorganizacji poczty.

Reformy te zapoczątkował Stanisław August, któremu sejm elekcyjny w 1764 roku poza dochodami z dóbr stołowych zastrzegł w paktach konwentach także dochody z poczt. Król w zamian za to zobowiązał się tak „zorganizować pocztę, aby obywatele mieli z niej wygodę, a nie tylko ponosili ciężary związane z jej utrzymaniem”.

Realizacją tych postanowień zajął się Stanisław August niemal natychmiast po elekcji. W 1764 roku wydał „Uniwersał w sprawie poczty”, a ponadto w tymże jeszcze roku „Instrukcję dla innych pocztmagistrów poczt koronnych i W. Ks. Litewskiego” oraz „Zupełną taksę pocztową na listy, tak do cudzych krajów w Koronie, jak i W. Ks. Litewskiego”.

Naczelny zarząd poczt znalazł się w kompetencji Dyrekcji Generalnej Poczt J. K. M. Koronnych i Litewskich. Dyrekcja kierowana była przez Generalnego Dyrektora, mającego do pomocy generalnego komisarza, kontrolera oraz sekretarzy poczty. Do obowiązków Generalnego Dyrektora należała rewizja tygodniowych i kwartalnych rachunków, dozór nad generalną kasą oraz obrachunki z pocztamatami zagranicznymi.

Urzędnikami królewskimi byli także pocztmistrzowie, którzy prowadzili stacje pocztowe. Do obowiązków pocztmistrzów należała troska o porządek w instytucji i bezpieczeństwo podróżnych. Odpowiadali oni również za wszystkie niedociągnięcia lub nadużycia swoich pisarzy i pocztylionów, których zaprzysięgali. Jako urzędnicy królewscy byli zwolnieni od podatków, zaś domy pocztowe nie podlegały kwaterunkowi. Na każdej stacji wywieszony był herb pocztowy.

Przewozem korespondencji zajmowali się posłańcy piesi i konni. Nazywano ich kursorami lub pocztylionami. Już od XVI wieku nosili oni odznaki, jednakże dopiero w 1764 roku zostali odpowiednio umundurowani. Nie wolno im było wyruszać w drogę bez znaku pocztowego i trąbki.

W czasach stanisławowskich ruch listowy był stosunkowo niewielki. Najwięcej listów otrzymywała i wysyłała oczywiście Warszawa. Listy przewożone były pocztą zwykłą („ordynaryjną”), a od 1764 roku wprowadzono do przewozu listów tak zwane „sztafety”. Byli to umyślnie w tym celu wysłani posłańcy. Do dyspozycji obywateli były też tak zwane „ekstrapoczty”. Ekstrapoczty były zorganizowane w ten sposób, że podróżny mógł każdorazowo wynająć konie, a w razie potrzeby nawet pojazd. Pod groźbą surowej kary (wydalenie z zajmowanego stanowiska) przepisy zabraniały łączenia sztafety z pocztami ordynaryjnymi, jak również łączenia ekstrapoczty z przesyłką listową.

W drugiej połowie XVIII wieku rozbudowana została sieć pocztowa na terenie Polski. Utworzono trakty i wzdłuż nich rozmieszczono stacje pocztowe. Punktem węzłowym sieci pocztowej była Warszawa. Istniały wtedy w Polsce 22 trakty o łącznej długości około 750 mil. Wzdłuż traktów rozmieszczonych było około 200 stacji pocztowych. Odległość między nimi wynosiła od 2 do 6 mil. Stacje zakładano najczęściej w miastach i osadach. Obok nich były stajnie, w których czekały na zmianę konie. Stacje pocztowe były nie tylko miejscem poprzęgu, ale pełniły w tamtych czasach także funkcje urzędu pocztowego i zajazdu.

Stanisław August Poniatowski równocześnie z reorganizacją poczty wprowadził w 1765 roku nową taryfę pocztową. Jej nowość i odmienność od poprzednio obowiązujących taryf polegała na tym, że wprowadzała zasadę równości opłat dla wszystkich korzystających z poczty bez względu na stan i urząd. Zwolniona od opłat była jedynie służbowa korespondencja wojskowa i skarbowa, korespondencja Rady Nieustającej oraz niektórych zakonów.

Zarządzeniem z 1774 r. dla zapewnienia tajemnnicy listowej, a następnie kontroli nadawczej, wprowadzono urzędowe pieczęcie pocztowe. Wiadomo, że już w 1768 roku stosowano w polsce stemple tuszowe wzorowane na pieczęciach lakowych, co pozwalało na ustalenie miejsc nadania przesyłek. Znane są tuszowe stemple z tego okresu między innymi z Zamościa, Białegostoku, Krakowa, Puław, Kalisza.

Stanisław August dokonał także, po raz pierwszy w historii Polski oficjalnego włączenia poczty w sferę władzy policyjnej. Król poddał pocztę konną, wozową i listową, jak również bezpieczeństwo i przywileje oficjalistów pod jurysdykcję Komisji Policji. Dyrekcja Generalna Poczt została zobowiązana do każdorazowego powiadamiania powyższej Komisji o wszystkich zarządzeniach wydawanych w celu usprawnienia instytucji pocztowej. Chodziło tu o maksymalne ułatwienie kontroli korespondencji osób nielojalnych zarówno wobec króla, jak i kolejnych ambasadorów Rosji.

Za panowania Stanisława Augusta miejsce poczty w systemie administracyjnym Polski zostało wyraźnie określone. Dzięki przeprowadzonej przez króla reformie stała się ona najlepiej zorganizowaną instytucją tego typu w Europie. Nowe zasady połączeń umożliwiły sprawny przewóz i doręczanie zarówno korespondencji urzędowej jak i prywatnej. Działalność usługowa poczty stała na tak wysokim poziomie, że często korzystały z niej państwa sąsiednie.

Autor: Tomasz Chronowski- COR Bydgoszcz